Топ-100
Poprzednia

ⓘ Heraldyka polska



                                     

ⓘ Heraldyka polska

Heraldyka polska – dział heraldyki zajmujący się herbami polskimi, badający m.in. historię powstania i używania herbów w Polsce, swoiste polskie cechy herbów i reguły heraldyczne, pod wieloma względami różniące się od heraldyki innych państw europejskich.

Ze względu na specyficzny rozwój społeczeństwa feudalnego w Polsce prowadzący do objęcia znanym w całej Europie postulatem równości szlachty wyjątkowo szerokiego grona osób inaczej niż np. w Anglii, gdzie tytuł dziedziczy tylko jedna osoba, także ze względu na odmienną historię i bliższe kontakty z ludami azjatyckimi, być może ze względu na dłuższe funkcjonowanie niż na Zachodzie pozostałości ustroju plemiennego heraldyka polska posiada kilka cech zasadniczo odróżniających ją od heraldyki w innych krajach.

                                     

1. Charakterystyka

Szlacheckość heraldyki polskiej wiąże się z dominującą w dawnej Polsce rolą i liczbą herbów szlacheckich, w dość powszechnym mniemaniu wręcz monopolem szlachty na posiadanie herbów. W innych krajach posiadanie i używanie herbu nie było przywilejem tylko szlachty, herby mieli mieszczanie, a niekiedy i chłopi. W Polsce herb mieszczański nazywano nieco pogardliwie herbikiem i poza nielicznymi wyjątkami, nie istniały przypadki nadania mieszczaninowi herbu, bez nadania szlachectwa, co było praktykowane powszechnie np. w Niemczech, przez tzw. listy herbowe. Wiele rodzin mieszczańskich, idąc śladem szlachty, przyjmowało herby bez oficjalnego nadania. Często były to gmerki znaki rzemieślniczo-kupieckie poddane procesowi heraldyzacji, to znaczy umieszczone w tarczy herbowej, zazwyczaj bez korony rangowej.

Równość – ze względu na przywiązanie szlachty właściwej do zasady równości w obrębie stanu, heraldyka polskiej szlachty właściwej pozbawiona jest elementów mogących naruszać tę równość. Zgodnie z prawem w Rzeczypospolitej zakazane były zagraniczne tytuły arystokratyczne i ordery, a także ich odzwierciedlenie w herbach.

Jedyną zwyczajowo przyjętą koroną w herbie była korona szlachecka i w przeciwieństwie do zasad w innych krajach była w Polsce nieodzownym elementem herbu szlacheckiego. Choć znane są też z zachowanych zabytków przypadki używania herbu bez korony. Herby mieszczańskie z zasady nie posiadały korony, podobnie jak herby angielskiej gentry.

Jedynym wyjątkiem w zasadach równości było dopuszczenie używania tytułu księcia dla nielicznej grupy dynastycznych książąt piastowskich, litewsko-ruskich i tatarskich. Była to jednak różnica czysto honorowa, nie pociągała ona za sobą żadnych przywilejów. Te rodziny używały w herbie mitry, często na hełmie, ale często przedstawiały swój herb jak zwykły herb szlachecki.

Rzadko stosowano również w polskiej heraldyce inne elementy herbu – jak trzymacze heraldyczne czy dewizy herbowe.

Herby złożone – w polskiej heraldyce odzwierciedlały zazwyczaj związki krwi, herby małżonków, matki, dziadków, w innych krajach zazwyczaj wiązały się z zwierzchnictwem lennym lub posiadaniem ziem, do których herby się odnosiły. W Polsce herby złożone oddające zwierzchnictwa lenne występują w heraldyce królewskiej i książęcej.

                                     

2.1. Elementy Godła heraldyczne

Charakterystyczne dla polskich herbów to podkowy, krzyże, strzały, półksiężyce, gwiazdy. Często występują w nich znaki, przypominające gmerki czy pismo runiczne. Stało się to zresztą podstawą do odrzuconej już teorii Franciszka Piekosińskiego o runicznym pochodzeniu polskich herbów.

Często linearny charakter wielu polskich godeł tłumaczy się zwykle, tym że wywodzą się one z plemiennych znaków własnościowych i stanic, które musiały być łatwe do wycięcia lub wypalenia np. na drzewach, barciach, słupach granicznych, skórze bydła itp. Herby zachodnioeuropejskie powstawały zaś jako obiekty malowane na tarczach, stąd większe bogactwo i plastyczność ich godeł.

Nieco podobne do polskich godła występują w herbach i znakach rodowych sąsiednich narodów, m.in. Litwy i Ukrainy, jeszcze przed połączeniem z Rzecząpospolitą. Niektórzy heraldycy wywodzili godła polskich, litewskich i ruskich herbów od tamg sarmackich. Podczas gdy niektóre herby rodów tatarskich, litewskich i ruskich niewątpliwie pochodzą od tamg, to wywodzenie szerszej grupy herbów rdzennie polskich od tych znaków nie znajduje dziś w oczach historyków uzasadnienia.

Jednocześnie dużo rzadziej niż w heraldyce zachodnioeuropejskiej stosowane są figury heraldyczne tj. figury powstałe przez podział tarczy herbowej.

Stanisław Mieroszewski wylicza 38 przedmiotów heraldycznych w głównych herbach staropolskich z tego 18 określa jako przedmioty główne. Wyróżnia również sześć stopni połączenia przedmiotów. Za podstawowe uznaje herby pierwiastkowe.

Obok figur zaszczytnych proste i łamane pasy i linie dotykające krawędzi tarczy występowały również figury uszczerbione proste i łamane pasy i linie nie dotykające krawędzi tarczy, krzyże mogą występować jako figury zaszczytne lub też uszczerbione, przedstawienia ciała ludzkiego, elementów uzbrojenia, elementów architektonicznych, sprzętów gospodarskich, ciał niebieskich, roślin i innych przedmiotów oraz przedstawienia zoomorficzne. Herby z godłami zoomorficznymi nie należą do najstarszych w heraldyce polskiej - przywędrowały one zazwyczaj z Europy Zachodniej. Do najstarszych polskich znaków herbowych należą godła o prostym rysunku.

                                     

2.2. Elementy Klejnoty herbowe

Klejnot herbowy występujący obecnie w herbach staropolskiej szlachty właściwej jest zwykle uboższy od zachodnioeuropejskich. Najczęściej powtarzają się niezmienione w wielu różnych herbach pióra strusie lub pawie. Jest to wynik niesumienności wydawców dawnych herbarzy, którzy dla oszczędności w druku ujednolicili herbowe klejnoty. Pierwotne cymery polskich herbów nie były mniej bogate i fantazyjne od zachodnich.

                                     

2.3. Elementy Barwy herbów

Barwy herbów polskich są związane jak i w heraldykach innych krajów, w znacznym stopniu z barwami herbu i flagi państwowej, stąd częste stosowanie jako tynktury czerwieni, a jako metalu srebra. Bardzo rzadkie są natomiast w polskich herbach futra.

                                     

2.4. Elementy Zawołanie

Zawołanie to specyficznie polski, akustyczny element heraldyczny, występujący obok elementów wizualnych herbu. Było pozostałością po rodowych zawołaniach bojowych, zwołujących współrodowców do lub w czasie boju. Podobne zawołania występowały też na Zachodzie np. słynne "Montjoie!” królów Francji, czy w zawołaniach bojowych klanów szkockich. Z czasem ewoluowały one w stronę dzisiejszych dewiz herbowych. Jedynie w heraldyce polskiej i szkockiej pozostały jako osobny akustyczny identyfikator rodu, niezależny od stosowanej dewizy herbowej. W heraldyce polskiej zawołanie nie jest zazwyczaj przedstawiane graficznie w wizerunku herbu, w szkockiej jest zwykle ukazywane na wstędze ponad klejnotem herbu.

                                     

3. Blazonowanie

Blazonowanie specyficznie polskie nie wykształciło się w pełni, może przez brak instytucji heroldii w dawnej Polsce, a może zostało zarzucone i zapomniane. Później, w okresie rozbiorów przyjmowano zasady opisywania herbów według reguł państw zaborczych i zwykle w ich językach. Jednak przetrwało sporo staropolskich określeń heraldycznych – zwłaszcza nazwy swoistych godeł, określenia ułożenia mobiliów herbowych na tarczy księżyce zwrócone do siebie barkami, krzyż zaćwieczony.

                                     

4. Rody herbowe

Występujące tylko w Polsce zjawisko używania jednego herbu, w niezmienionej postaci przez wiele, czasem kilkaset rodzin ze sobą nie spokrewnionych. W zachodniej Europie herb przysługuje tylko jednej, konkretnej rodzinie, niekiedy Anglia, Szkocja tylko jednej konkretnej osobie. Pozostali członkowie rodziny musieli wprowadzać do herbu zmiany odróżniające poszczególne osoby. Stąd w wielu krajach funkcjonowało niekiedy kilka tysięcy herbów rodowych wraz z ich odmianami. Nie istnieją poza Polską nazwy herbów, herb określa się nazwiskiem rodziny lub osoby do której należy, lub opisuje blazonuje. W Polsce sprawy potoczyły się inaczej: rodziny wywodzące się z jednego rodu najczęściej używają herbu swoich przodków w postaci niezmienionej. W efekcie herby określa się nie nazwiskiem danej rodziny ale nazwą noszącego go rodu, z którego rodzina ta się wywodzi. Takich nazw dla jednego rodu jest często kilka i są używane wymiennie. W Polsce zaś, najliczniejszy w krajach europejskich stan szlachecki posługiwał się niewielką liczbą herbów, nie przekraczającą początkowo 160, z których każdy posiadał własną nazwę, niekiedy tożsamą z zawołaniem. Rodziny używające tego samego herbu tworzyły tzw. ród herbowy, obecnie niekiedy porównywany z klanem. Współherbowość była prawdopodobnie w wielu przypadkach śladem wspólnego pochodzenia z czasów plemiennych i wczesnego średniowiecza.

W niektórych przypadkach mogła świadczyć o wspólnym terytorialnym pochodzeniu. Niespokrewnione ze sobą rodziny należące do jednego rodu herbowego, wykazywały często rodzaj solidarności rodowej. Solidarność ta obejmowała również rodziny, z którymi nawet legendarnego pokrewieństwa nie mogło być, np. adoptowane do herbu rodziny nobilitowane i rody szlachty litewskiej.

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →