Топ-100
Poprzednia

ⓘ Język polski w epoce przedpiśmiennej



Język polski w epoce przedpiśmiennej
                                     

ⓘ Język polski w epoce przedpiśmiennej

Epoka przedpiśmienna w historii języka polskiego trwała od połowy X w. do połowy XII wieku. Z okresu tego znane są jedynie zapisy nazw własnych z terenu Polski, zawarte głównie w tekstach łacińskich.

                                     

1. Ramy czasowe

Za początek samodzielnego rozwoju języka polskiego przyjmuje się drugą połowę X wieku, kiedy to zaczęła powstawać polska państwowość. Powstanie państwa polskiego jest we wszystkich periodyzacjach historii języka polskiego uznawane za istotny czynnik narodzin polszczyzny. Początki języka polskiego można jednak przesunąć na przełom IX i X wieku, kiedy to prawdopodobnie zaszły takie procesy, jak: dyspalatalizacja samogłosek przednich, wokalizacja jerów mocnych i wokalizacja spółgłosek sonantycznych.

Ze względu na kryterium filologiczne czyli fakt niewystępowania lub występowania zabytków pisanych za koniec epoki przedpiśmiennej polszczyzny uznaje się połowę XII wieku. Umowną datą jest rok 1136, kiedy to prawdopodobnie została wystawiona Bulla gnieźnieńska. Dokument ten został sporządzony w języku łacińskim poza obszarem Polski, zawiera jednak 410 polskich nazw osobowych i miejscowych, na podstawie których można zrekonstruować system fonetyczny ówczesnej polszczyzny, a także typy onomastyczne. Dlatego też Bullę gnieźnieńską można potraktować jako pierwszy zabytek filologiczny polszczyzny oraz cezurę między epoką przedpiśmienną i piśmienną języka polskiego.

Należy jednak pamiętać, że cezury między etapami rozwoju języka polskiego mają charakter umowny. Na pograniczu okresów występują stadia przejściowe, charakteryzujące się stopniowym zanikaniem starych cech i narastaniem nowych.

                                     

2.1. Źródła Piśmiennictwo w Polsce

Epoka przedpiśmienna polszczyzny to z samej definicji okres, z którego nie zachowały się teksty pisane w języku polskim. Z tego czasu znane są jedynie zapisy nazw własnych z terenu Polski, zawarte głównie w tekstach łacińskich.

Nie oznacza to jednak, że przed połową XII w. nie zapisywano po polsku żadnych tekstów. Do czasów współczesnych zachowała się jedynie cząstka dorobku polskiego piśmiennictwa średniowiecznego; nieznane są liczba i charakter tekstów bezpowrotnie zaginionych na przestrzeni wieków, zaś część zachowanych źródeł oczekuje jeszcze na dokładne przebadanie.

Być może pewne elementy przedpiśmiennej twórczości w języku polskim zachowały się w przysłowiach, porzekadłach, zawołaniach czy fragmentach pieśni ludowych, notowanych od XV wieku. Według niektórych badaczy datę powstania Bogurodzicy można umieszczać już w XI/XII w., nie jest to jednak powszechnie przyjęte datowanie, najstarsze bowiem zachowane zapisy tej pieśni pochodzą dopiero z początku wieku XV.

                                     

2.2. Źródła Zabytki piśmiennictwa

Geograf Bawarski

Najstarszym zabytkiem notujących wyrazy słowiańskie z obszaru dzisiejszej Polski jest Geograf Bawarski z IX wieku. Zapis nazwy Dziadoszanie jest najstarszym świadectwem występowania przegłosu lechickiego.

Dagome iudex

Prawdopodobnie około 990 został sporządzony dokument określany jako Dagome iudex zachowały się jednak tylko kopie jego streszczeń z przełomu XI i XII wieku. Zawiera on zniekształcone nazwy miejscowe jak Kraków, Gniezno, Szczecin, Odra, Prusowie, Rusowie.

Kronika Thietmara

Kolejnym zabytkiem zawierającym nazwy polskich plemion Dziadoszycy, Ślężanie, grodów, rzek Odra, Bóbr oraz imiona Bolesław jest Kronika Thietmara z początku XI wieku.

Kronika Galla Anonima

Stosunkowo dużo polskich nazw własnych, osobowych i miejscowych, zawiera Kronika Galla Anonima z początku XII wieku.

                                     

3. Tendencje rozwojowe

Z powodu braku tekstów w języku polskim sprzed połowy XII w. opis ówczesnej polszczyzny może opierać się jedynie na rekonstrukcji i metodach językoznawstwa historyczno-porównawczego. Przyjmuje się, że zjawiska językowe, których nie ma w rekonstruowanym języku prasłowiańskim, a które są w najstarszych tekstach zapisanych po polsku, zaszły właśnie w epoce przedpiśmiennej polszczyzny. Łatwiejsze do zrekonstruowania są zjawiska fonologiczne uwidaczniają się nawet w pojedynczych wyrazach niż morfologiczne czy składniowe, zauważalne dopiero w całych zdaniach.

Głównymi zjawiskami w polszczyźnie przedpiśmiennej były:

  • wokalizacja sonantów r, ŕ, l, l’
  • przegłos lechicki
  • zanik i wokalizacja jerów
  • wzdłużenie zastępcze
  • ściągnięcie samogłosek rozdzielonych głoską j
                                     

4.1. Słownictwo Zasób

Według badań Tadeusza Lehra-Spławińskiego do czasów współczesnych zachowało się w polszczyźnie około 1700 wyrazów prasłowiańskich, przekształconych jednak w wyniku późniejszych zmian fonetycznych. W epoce przedpiśmiennej było ich jednak znacznie więcej, gdyż wiele wyszło z użycia w późniejszych wiekach.

Wśród wyrazów odziedziczonych z prasłowiańskiego można wyróżnić grupy:

  • pogląd na świat i życie – życie, śmierć, osoba, imię
  • nazwy czynności i stanów – być, mieć, chcieć, lubić, jeść, spać, stać, płakać
  • właściwości duchowe człowieka – dobry, zły, mądry, głupi, łagodny, srogi
  • przyroda martwa i ożywiona – ziemia, góra, brzeg, woda, rzeka, jezioro, błoto, lód
  • właściwości ludzi, zwierząt i przedmiotów – wysoki, niski, zdrowy, chory, mały, wielki, prosty, krzywy
  • zwierzęta – niedźwiedź, wilk, lis, zając, bocian, wrona, mucha, pająk, wąż
  • pojęcia astronomiczne i meteorologiczne – dzień, noc, wiosna, lato, deszcz, śnieg, słońce, niebo
  • życie gospodarcze – gospodarz, żyto, pszenica, owies, sierp, kosa, ściana, ława
  • podstawowe zaimki, liczebniki, przysłówki, przyimki i spójniki
  • życie duchowe człowieka – duch, rozum, pamięć, gniew, radość
  • życie społeczne – chłop, sąsiad, gość, wróg, przyjaciel, wojsko, broń
  • rośliny – dąb, sosna, jabłoń, śliwa, brzoza, grzyb
  • życie rodzinne – ojciec, matka, brat, siostra, stryj, wuj
  • pojęcia religijne i moralne – bóg, kara, prawda, raj
  • części ciała – noga, ręka, czoło, ramię, serce, żołądek, ucho, oko


                                     

4.2. Słownictwo Zapożyczenia prasłowiańskie

Większość zasobu leksykalnego odziedziczonego przez język polski w początkach jego kształtowania się to wyrazy rdzennie prasłowiańskie. Obok nich polszczyzna odziedziczyła także zapożyczenia językowe dokonane jeszcze w epoce prasłowiańskiej:

  • łacina – bezpośrednio: wino ; za pośrednictwem germańskim: cesarz, deska, kupić, misa, ocet, osioł
  • języki germańskie – chleb, izba, ksiądz, lek, lekarz, lichwa, miecz, myto, pieniądz, piła, pług, szkło
  • języki irańskie lub sarmackie – kur, socha, topór
  • języki celtyckie – sługa
                                     

4.3. Słownictwo Zapożyczenia terminologii chrześcijańskiej

Po przyjęciu chrześcijaństwa przez Mieszka I słownictwo polszczyzny wzbogaciło się o wyrazy związane z chrześcijaństwem. Większość tych słów trafiła za pośrednictwem języka czeskiego, do którego z kolei zostały zaczerpnięte bezpośrednio lub pośrednio z łaciny, greckiego, niemieckiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego. Mógł to być proces wieloetapowy, np. greckie εὐαγγέλιον euangelion przeszło do łaciny jako evangelium, następnie do czeskiego jako ewanjelium i do polszczyzny pierwotnie jako ewanjelia współcześnie ewangelia. W języku czeskim miał miejsce pierwszy etap slawizacji obcojęzycznych terminów, kolejne zaś zmiany fonetyczne następowały na gruncie polszczyzny.

Przykłady:

  • anioł dawn. ańjoł < anjel < angelus
  • ewangelia dawn. ewanjelia < ewanjelium < evangelium
  • kolęda < kolęda dziś kolada < calendae
  • pacierz < pateř < pater noster
  • poganin < pogan dziś pohan < pāgānus
  • polski < czeski < łacina
  • chrzest dawn. krzest < krst < Krǐst < Christus
  • ołtarz < oltář < altâri < altāre
  • polski < czeski < niemiecki < łacina
  • kościół dawn. * kost’oł < kostel < kástel < castellum
  • papież < papiež < bâbes < papes
  • polski < czeski < niemiecki < języki romańskie

wyrazy poprzedzone gwiazdką * są formami zrekonstruowanymi

Kolejna grupa zapożyczonej terminologii chrześcijańskiej to neologizmy znaczeniowe, czyli istniejące już w polszczyźnie wyrazy słowiańskie, które, na wzór języka czeskiego, przyjęły nowe znaczenie:

  • bóg – "bóstwo” → "najwyższa istota”
  • ksiądz dawn. kniądz – "książę” → "duchowny”
  • piekło – "smoła” → "miejsce pobytu potępionych”
  • święty – "mocny” → "osoba kanonizowana”
  • niebo – "firmament” → "miejsce pobytu Boga i świętych”

Jeszcze inna droga wchodzenia słownictwa religijnego do wczesnej polszczyzny to kalki językowe:

  • pol. sumienie dawn. sąmnienie – czes. svědomi – łac. conscientia
  • pol. błogosławić ze staro-cerkiewnego-słowiańskiego za pośrednictwem czeskim
  • pol. czyściec – czes. čistec – łac. purgatorium


                                     

4.4. Słownictwo Inne zapożyczenia

W polszczyźnie przedpiśmiennej zapożyczenia niezwiązane z chrześcijaństwem lub związanie z nim pośrednio stanowiły mniej liczną grupę. Prawdopodobnie do polszczyzny trafiły wtedy z łaciny takie słowa, jak łacina, sobota, marzec, maj, szkoła, za pośrednictwem czeskim lub niemieckim np. berło, olej, pieprz. Z języka niemieckiego wprost lub za pośrednictwem czeskim weszły m.in. wyrazy barwa, bławat, bursztyn, chwila, herb, izba, jedwab, perła, rycerz, świadczące o kontaktach handlowych oraz wpływach niemieckich w zakresie życia społecznego.

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →