Топ-100
Poprzednia

ⓘ Nacjonalizm polski



                                     

ⓘ Nacjonalizm polski

Nacjonalizm polski – ogół polskich nurtów prezentujących przekonania nacjonalistyczne i związanych z nimi ruchów społecznych, kulturowych oraz politycznych, który skrystalizował się w pierwszej połowie XX wieku.

                                     

1. Historia

Dawny patriotyzm polski, okresu I Rzeczypospolitej, był otwarty na szeroką interpretację "bycia Polakiem”, w myśl "natione Polonus, gente Ruthenus, origine Judaeus” tzw. tożsamość polsko-litewska. Etos ten był związany przede wszystkim ze szlachtą Rzeczypospolitej. Zaczął on zanikać w XIX wieku w okresie zaborów. W odpowiedzi na politykę zwalczania kultury i tożsamości polskiej prowadzoną przez zaborców, pojawił się nowy nurt, oparty w znaczącym stopniu na obrazie Polaka jako obywatela etnicznie polskiego, wyznania rzymskokatolickiego zob. tożsamość "Polak-katolik”.W takim świetle nacjonalizm polski nie włączał do narodu polskiego tych, którzy identyfikowali się z kulturą ukraińską, pruską, litewską, żydowską itd. Głównym ideologiem tego nurtu był Roman Dmowski, a polityczną emanacją endecja.

                                     

1.1. Historia Preludium

Wzmocnienie negatywnego stosunku zaborców niemieckich i rosyjskich do Polaków w drugiej połowie XIX wieku przyczyniło się do powstania polskiego nacjonalizmu. W 1887 Tomasz Teodor Jeż powołał w Szwajcarii do życia Ligę Polską, której celem była odbudowa przedrozbiorowej, federacyjnej i wielonarodowościowej Rzeczypospolitej. Przewidywano pracę nad wzmocnieniem sił narodowych w oczekiwaniu na sprzyjającą sytuację międzynarodową. W tym samym czasie, od 1886, ukazywał się w Warszawie tygodnik Głos. Jan Ludwik Popławski i grono publicystów pisma postulowali pracę u podstaw, skupiając się nad unarodowieniem i uobywatelnieniem chłopów. Opowiadali się za demokratyzacją życia publicznego i politycznego. Mocniej akcentowano interes narodowy od stanowego, dostrzegano przebudzenie narodowe na zachód od granicy przedrozbiorowej I Rzeczypospolitej. To Popławski wprowadził termin "wszechpolskość” i on również jako pierwszy uznał, że wrogiem Polski nie jest Rosja, a Niemcy. Na tym etapie kształtowania się nacjonalizmu uwidaczniał się wpływ pozytywizmu. Z Ligą związany był Zet, który powstał jeszcze w 1886 dzięki aktywności Zygmunta Balickiego. Ideowo ugrupowanie nie było jednolite, w zamierzeniu miało skupiać polskich studentów. Jednak z czasem wyłoniły się w organizacji dwa nurty: narodowy i socjalistyczny. W Warszawie do "Zetu” należał Roman Dmowski, który przeszkodził dążeniom studentów socjalistycznych, nawołujących do strajku wspólnie ze studentami rosyjskimi. Z czasem, w wyniku różnic i konfliktów, młodzież socjalistyczna zaczęła organizację opuszczać. Próby pogodzenia oponentów i dążenie do stworzenia socjalizmu narodowego zakończyły się fiaskiem.

                                     

1.2. Historia Okres zaborów - powstanie polskiego nacjonalizmu

Powstanie nacjonalizmu polskiego wiąże się z przekształceniem Ligi Polskiej w Ligę Narodową 1893. Czołową rolę odegrał w tym wydarzeniu Dmowski, który – obok Popławskiego i Balickiego – należał do ścisłego, nieformalnego kierownictwa organizacji. Więzi z Miłkowskim nie zostały zerwane, ale kierownictwo Ligi znajdowało się w kraju. Ta zmiana oznaczała skierowanie się ku nacjonalizmowi, działalności wszechpolskiej trójzaborowej i wszechstanowej, przy odrzuceniu ugody z zaborcami, ale i potępieniu tradycji powstańczej. Dmowski wskazywał ograniczanie się do manifestacji i biernego oporu. Wyrazem tego była m.in. manifestacja w setną rocznicę wybuchu powstania kościuszkowskiego w Warszawie. Reakcja zaborcy, represje i aresztowania spowodowały, że Popławski wyjechał do Galicji, gdzie we Lwowie zaczął z Dmowskim wydawać od 1895 Przegląd Wszechpolski. W krótkim czasie Liga zdobyła szerokie wpływy społeczne we wszystkich zaborach, docierając także ze swym programem do środowisk socjalistycznych, a szczególnie ludowych. Osiągano to dzięki różnorodnej narracji, w zależności od tego, kto był adresatem komunikatów politycznych.

By oddziaływać na społeczeństwo Liga Narodowa powołała szereg organizacji i wydawała wiele czasopism, przeznaczonych dla różnych kręgów społeczeństwa. W 1898 odtworzono Zet, w 1899 utworzono Towarzystwo Oświaty Narodowej, Związek im. Jana Kilińskiego powstał w 1901 i w tym samym czasie organizacja dla uczniów gimnazjum Pet. Wydawano "Gazetę Świąteczną”, "Polaka”, a od 1902 "Słowo Polskie” we Lwowie, przejęte od spadkobierców Szczepanowskiego. Wobec Wzrostu wpływów narodowców – ich poglądy stały się przedmiotem krytyki Kościoła katolickiego. U Balickiego Egoizm narodowy wobec etyki negatywnie oceniano relatywizm moralny, u Dmowskiego Myśli nowoczesnego Polaka elementy darwinizmu społecznego czy koncepcję etyki narodowej niezależnej od etyki chrześcijańskiej. Negatywnie oceniano instrumentalne traktowanie Kościoła i religii katolickiej. Z czasem – wobec roli i znaczenia Kościoła w społeczeństwie polskim – nacjonaliści polscy zaczęli się zbliżać do nauki katolickiej. Sam nacjonalizm miał charakter obronny, bez haseł szowinistycznych. Dla Balickiego i Dmowskiego naród był wspólnotą o charakterze cywilizacyjnym i kulturowym, w związku z czym w ich poglądach nie było miejsca na wątki rasistowskie.

Politycznym wyrazem działalności nacjonalizmu polskiego stało się powołanie w 1897 SND, określane następnie przez przeciwników politycznych mianem endecji od skrótu ND. W 1904 powstało SDN w Galicji, zaś w 1909 powołano Towarzystwo Demokratyczno-Narodowe w zaborze pruskim.

Na początku XX w. jasno określono zadania, przed jakimi stanęli polscy narodowcy m.in. w programie SND z 1903: w zaborze rosyjskim było to przeciwstawianie się rusyfikacji, walka o język polski, domaganie się szerszego samorządu gminnego. Jednocześnie dostrzegano zagrożenie niemieckie.



                                     

1.3. Historia II Rzeczpospolita

Pomimo że w okresie międzywojennym ideologia nacjonalistyczna, wcześniej spotykana zarówno na lewicy, jak i prawicy, zaczęła być identyfikowana głównie z ruchem prawicowym, wśród nurtów polskiego nacjonalizmu w okresie międzywojennym możemy wyróżnić formacje łączące ze sobą postulaty nacjonalistyczne i lewicowe, a nawet antyfaszystowskie.

Ważniejsze formacje tego okresu to Obóz Wielkiej Polski, Związek Akademicki Młodzież Wszechpolska, Obóz Narodowo-Radykalny w 1935 podzielił się na dwie organizacje: ONR-ABC i ONR-Falanga oraz ruch Zadruga, skupiony wokół pisma o tym tytule.

                                     

1.4. Historia II wojna światowa

Wybuch II wojny światowej przerwał działalność większości istniejących ugrupowań nacjonalistycznych, a ich działacze podjęli czynną walkę z okupantami. W przeciwieństwie do innych państw okupowanych przez III Rzeszę, kolaboracji podjęło się tylko jedno ugrupowanie – Narodowa Organizacja Radykalna, utworzona przez niewielką grupę działaczy byłego RNR Falanga i istniejąca przez kilka pierwszych miesięcy wojny. Większość falangistów utworzyła jednak w ramach ruchu oporu organizację Konfederacja Narodu.

Jedną z największych grup oporu o profilu narodowym była Narodowa Organizacja Wojskowa. Większość nacjonalistów walczących w podziemiu dołączyła w 1942 roku do Armii Krajowej lub Narodowych Sił Zbrojnych.

W okresie okupacji hitlerowskiej Polska Partia Robotnicza nie miała otwarcie komunistycznego charakteru, co sprawiło, że w jej szeregi napłynęło wiele osób przyciągniętych hasłami patriotycznymi:

Analizowanie ideologii PPR tylko przez pryzmat partyjnej publicystyki ukazuje nam nie partię marksistowsko-leninowską, ale prorosyjskie ugrupowanie nacjonalistyczne o radykalnym programie społecznym.

Stanowili oni bazę tzw. "odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego”, o które został oskarżony w 1948 r. Władysław Gomułka.

                                     

1.5. Historia Polska w okresie komunizmu

W komunistycznej Polsce reżim przyjął, zmodyfikował i wykorzystał w swojej oficjalnej ideologii i propagandzie niektóre koncepcje nacjonalistyczne opracowane przez Romana Dmowskiego. Narodowi demokraci wierzyli w utopijne "narodowe”, czyli "jednorodne etnicznie” państwo, nawet jeśli to wymagało zredukowania jego terytorium do tzw. "ziem piastowskich”. Ich terytorialne i etniczne postulaty zostały zaakceptowane i wdrożone w życie przez polskich komunistów, działających za pozwoleniem Józefa Stalina vide umowy zawarte z ZSRR przez PKWN, jak "Porozumienie między PKWN a rządem ZSRR o polsko-radzieckiej granicy” 1944 czy układy republikańskie 1944). Sam Stalin w latach 1944–1945 spotykał się z czołowym narodowym demokratą Stanisławem Grabskim i był pod jego wpływem, współautorem planowanej zmiany granic i zmian składu etnicznego ludności oraz ucieleśnieniem nacjonalistyczno-komunistycznej zmowy. W grudniu 1944 Bolesław Piasecki nawiązał współpracę z NKWD i w ten sposób stał się częścią establishmentu władz komunistycznych. 18 sierpnia 1945 r. otrzymał oficjalną zgodę na wydawanie koncesjonowanego "katolickiego” tygodnika "Dziś i Jutro”, pierwszy jego numer ukazał się 25 listopada 1945. W 1947 roku Piasecki założył wraz z grupą byłych działaczy ONR Stowarzyszenie "Pax” – dywersyjną organizację, z pomocą której komunistyczna władza próbowała rozsadzić od wewnątrz i podporządkować sobie Kościół katolicki w PRL. "Pax” m.in. współtworzył ruch "księży patriotów”, atakował Episkopat Polski za "dążenie do przywrócenia kapitalizmu”, popierał proces biskupa Kaczmarka i uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego. W okresie komunizmu w Polsce, środowiska nacjonalistyczne o nastawieniu bardziej lewicowym były również obecne w PZPR np. nieformalne frakcje tzw. Partyzanci i Natolińczycy. W latach 80. powstały takie formacje, jak Zjednoczenie Patriotyczne "Grunwald” czy nielegalne wówczas Narodowe Odrodzenie Polski.



                                     

1.6. Historia III Rzeczpospolita

W III Rzeczypospolitej powstał szereg organizacji odwołujących się do dorobku polskich nacjonalistów okresu międzywojennego. Wśród nich można znaleźć ONR i Młodzież Wszechpolską, Falangę odwołującą się do ONR-Falanga, czy formacje odwołujące się do dorobku Zadrugi, jak Wydawnictwo Toporzeł czy Stowarzyszenie "Niklot”.

11 listopada 2012, po Marszu Niepodległości, kilkadziesiąt organizacji nacjonalistycznych podjęło próbę utworzenia międzyorganizacyjnego, ogólnopolskiego ugrupowania politycznego pod nazwą Ruch Narodowy. Projekt ten jednak nie przeszedł próby czasu i w późniejszym okresie część organizacji członkowskich opuściła jego szeregi.

                                     

2. Główni przedstawiciele

  • Jan Ludwik Popławski – współtwórca Narodowej Demokracji
  • Henryk Rossman – współtwórca Obozu Narodowo-Radykalnego i ONR-ABC
  • Bolesław Piasecki – współtwórca Obozu Narodowo-Radykalnego oraz lider Ruchu Narodowo-Radykalnego Falanga
  • Jan Stachniuk – ideolog i twórca grupy "Zadruga”
  • Roman Dmowski – współzałożyciel Narodowej Demokracji endecji
  • Jan Mosdorf – działacz Obozu Wielkiej Polski, prezes Związku Akademickiego Młodzież Wszechpolska oraz jeden z przywódców Obozu Narodowo-Radykalnego
  • Zygmunt Balicki – jeden z czołowych ideologów Narodowej Demokracji, współzałożyciel Endecji
                                     

3. Ważniejsze publikacje

  • Jan Stachniuk, Dzieje bez dziejów 1939
  • Zygmunt Balicki, Egoizm narodowy wobec etyki 1903
  • Roman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa 1925
  • Roman Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka 1903
  • Jan Mosdorf, Wczoraj i jutro 1933
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →